“Utanma(ma)” duygusu vesilesiyle… – Cemal Bozkurt

Yazı boyutu
Yazı tipi
Satır aralığı
Tema
l – J.R.R. TOLKIEN’ın “Hobbit” işlemesinden bir karakter: “Kirletici Azog”… Ork sürülerinin acımasız ve süt kadar “ak” başkomutanlarıdır.
Filmde “Kirletici” sıfatıyla anılıyor. Romanda da öyle mi bilemiyorum tabi, Neden bu sıfat yakıştırılmış acaba? Teması geçtiği, etkisi altına aldığı her şeyi kusursuz kötücüllüğüyle kendisine benzettiğinden olabilir. “Kirletici” sıfatı, yol açtığı sonuçlarla bütünleşiyor sanki.
Ruhu kapkara fakat kendisi AK! Kotrastla oluşturulmuş bir metafor. Güncelde tanık olduklarımızla yan yana getirerek karşılaştırdığımızda aradaki enteresan benzerlikler hemen dikkat çekiyor. Sanatçının anlatma gücünden midir, tesadüf müdür bu paralellik? Sanırım canlı ve yapmacık kötücüllüğün tarih boyunca kendisini AK-pak göstermeye çalıştığı gerçeğini böyle bir metaforla ifşa etmek istemiş Tolkien.
Bu açıdan bakınca George MARTIN’in “Game of Thrones” evrenindeki “Ak-gezenler” de akla geliyor. Ne tesadüf ama!…
II – “Yalnızlığım benim sülüklü kontesim / Ne kadar rezil durak o kadar iyi” (Can Yücel)
Rezil dünyanın nesi iyi diye merak ediyor insan. Şairin bir bildiği vardır elbette. Muhtemelen utanma duygusunun varlığına dair bir işaret olarak görmüştür rezil olmayı. Hiç de yanlış sayılmaz. Utanma duygusu bir takım hatalara düşmeye yahut düşülmüş hataları tekrarlamaya karşı öz-denetim imkanı sağlar.
Fakat yalnızca engelleyici bir rol oynamaz bu duygu. Sorumluluk alıp harekete geçmek açısından bir itki kaynağı da olabilir. Örneğin Gazze’deki soykırımdan dolayı “insanlık adına utanmak” dünya halklarının tepkisini ortaklaştırıp harekete geçirmiştir. Utanma duygusu vicdanla kardeştir.
III – Peki ya vicdansızlık, utanmazlık? Burada da negatif açıdan çarpıcı, utanmazlığın baskın olduğu bir bağ var.
Vicdansızlık acımasız davranışlara yol açar, orası net. Birilerinin canını yakmak veya onları zor durumda bırakmak açısından ortalama “insani” eşiklerin aşıldığı anlamına gelir. Ancak bu, vicdansız her insanın aynı zamanda utanma duygusundan yoksun olduğu şeklinde mutlak bir anlam taşımaz. Zallim, vicdansız bir insan da yeri gelir özel, belirli bir konuda yanlışa düşmekten hicap duyarak kendisini geri çekebilir, ihtimaldir.
Lakin utanma duygusundan yoksun bir insan vicdansız birinden daha tehlikelidir. Çünkü onda vicdansızlık zaten etkin olduğundan, dile bile yönelmeyeceği hiç bir kötülük yoktur. Yeter ki o kötülükte hazzına hitap eden maddi, bir menfaat, yeter ki amacına ulaşacak gücü, imkanı olsun. Bu nedenle en tehlikelisi duygusu taşımayanlardır. Dünyanın kanayıp duran acılarının sebebi, sömürücülerin düzeni; sorumlusu da utanma duygusundan yoksun olan egemen sınıflardır.
IV – “Yiyin efendiler yiyin. Bu han-ı iştaha sizin. Doyunca, tıksırınca, çatlayınca kadar yiyin.” (Tevfik Fikret)
Tepeden tırnağa ufunet kokan asalak bir yaşamı insanın işine sindirebilmesi ancak utanma duygusunun yitimiyle mümkündür. Kapitalizmin çarkları böylesi mamülleri üretecek niteliklere yeterince sahiptir. Bu onun yapısal çıktılarından biridir. Düzen cerahat üretir…
Trump bu cerahatin en meşhur örneği. Normalde rezilliğin işareti sayılabilecek sözler sarf etmekten hiç utanmayacağına öylesine emin ki; bu özgüven davranışlarına da kararlarına da olduğu gibi yansıyor. Üstelik ondan yansıyanlar sadece gözönünde olanlardır; perde gerisindekilerin fragmanı bile sayılmazlar. Ayrıca başkalarının kendisine yönelik olumsuz duygu, düşünce ve kanaatlerinden, ağır küfürlerinden de etkilenmiyor. Hiç umursamıyor böyle şeyleri.
Bu umursamazlık utanç duygusunun kişilikten tasfiyesiyle mümkün olabilir. Böylece tüm evrenin, doyumsuz iştahına hitap eden leziz fırsatlar sofrası olarak görülmesi kolaylaşır. Bunu sınırlandırabilecek tek şey sınıf mücadelelerinin varlığıdır.
Muktedirler alemi Trump ile aynı meşrebe sahip figürlerle dolu. Gözümüze batacak kadar kalabalık ve yakınlar. Daha fenası, (bazı solcuların naif yorumlarının aksine) halen güçlüler. Utanmazlık, güçlerini pekiştiren bir rol oynadığı gibi, muhaliflerin saldırı argümanlarına karşı da koruma sağlıyor; en azından psikolojik olarak…
Hal böyle olunca insan düşünüyor: “utanmazlık” denilen şey cismani bir nitelik taşısaydı muhtemelen evrenin en sağlam zırhları ondan yapılırdı. Her türlü teşhir argümanı, hakaret vs. hiç bir hasara yol açmadan gövdeden sekiyor yahut absorbe ediyor. Bu zırtun muktedirde ve eteklerinden ayrılmayan resmi-sivil “kıymetli” azınlıkta epeyce işe yaradığını görüyoruz. Demek ki utanmazlık sıfır geçirimbili bir zırhtır.
V – Yinelemekte mahzur yok. Utanma duygusunun yitimi kişilik erozyonu ile ilgili bir sorun değildir sadece. Onun da ötesinde, sınıflı toplumlara özgü yapısal bir sonuçtur. Sisteminin oluşturduğu zemin, utanmazlığı bir zırh gibi memnuniyetle kuşanabilecek kişilikleri yaratır. Bu bir “yasa” dır.
Doğa ve toplum yasaları evrenseldir. Bir hadisenin temel koşulları, başka bir yer ve zamanda karşılandığında orada da benzer sonucu verir. Örneğin Avustralya kırsalında bir hayran olduğunda etraftaki leş yiyiciler fırsatı kaçırmazlar. Türkiye’de de benzer sonuç dur, Şili’de de.
Toplumsal açıdan da aynı yasalar işler. Kapitalizmin hakim olduğu her toplum fırsat yakalayıp (ya da bir hokus-pokusla fırsat yaratıp) vurgunun şahikasını kovalayanlarla doludur. Bu işler Arjantin’de de böyle yürür Singapur’da da, Türkiye’de de…
Aslında yalnızca kapitalizm çağı için geçerli değil bu yasa. Sınıflı toplumlar tarihi boyunca, özellikle mülk sahibi sınıflar, yöneticiler, bürokrasi ellerindeki mali ve idari imkanlarla kestirme yollar da yaratarak servetlerini şişirmişlerdir. Bugün fon vurguncuları vesilesiyle tanık olunan şey bu yasanın hükmünü işletmesidir. Kimsenin olan bitene şaşırmaması boşuna değil…
Yiyiciliğin hükmünü sürdürdüğünü bilmek için somut kanıtların, resmi belgelerin elinde olmasına gerek var mı? Musluğun başına çökenlerin tepeden tırnağa her ihaleden temizlenenlerini offshore hesaplarda biriktirdiğini bilmek için yanlarında olmak mı lazım?
Bal tutanın parmağını yaladığı şeklindeki genel kabul, gözümüzün önündeki haramzadenin geçmiş versiyonlarından esinlenilerek benimsenmiştir. Fakat güncelde tanık olduğumuz şahsiyetler balı tutmakla yetinmiyor; kendilerine ve avanelerine bal küpünün içinde özerk bir habitat kuruyor adeta. Hicap duygusunun manevi “külfetinden” arınmış olmanın getirisidir bu. Tabi çarklar buna uygun dönüyor… Hesap soracağı zannedilen merciler de “bal küpü cumhuriyeti”nin paydaşı yapılmış (her zamankinden de fazla). Sonuç başka ne şekilde olabilirdi ki!…
VI – Utanç duygusunun yoksunluğu bir canlı grubuna denk gelseydi onu “omurgasızlar” sınıfında tasnif ederlerdi.
Burjuva siyaseti/siyasetçisi omurgasızdır. Sadece muktedirle ilgili bir gerçek değil bu. Düzen içi muhalefet de utanç duygu sınavında kendine yakışan bir performans gösteriyor. Muktedirin devşirdikleri sağolsun, biz devrimcilerin halka seslenirken “düzen içi muhalefete güvenmeyin, onlar da aslında çıkarlarının peşindedir” diye yırtınarak anlattığımız gerçeği en çıplak hallyle zafra vuruyorlar.
Daha evvelden Süleyman Soylu ve Numan Kurtulmuş’ta görmüştük bugün yaşananların benzerini. Muhalefet kulvarındayken nasıl da sallıyorlardı reislerine! Dolgun akan bir çeşme başı karşılığında ateşli eleştirilerini söndürmekte hiç tereddüt etmediler. Hayretle sordu insanlar “Daha dün siz bu adama demediğinizi bırakmıyordunuz. Ne oldu da onun saflarına geçtiniz?”
Elbette ki bu kahramanlarımız vatan-millet aşkının “tamamen duygusal” boyutuna vurulmuşlardı.
Merkezin gördüğü üzere son dönemde devşirilen belediye başkanı, belediye meclis üyeleri, vekiller de aynı hassasiyetle saf değiştirdi. Öncesinde “muktedir saflarına katılırsam kurbağalar öpsün beni!” türünden edilen şiddetli yeminlerin ne önemi vardı ki kodesi boylamaktan kurtulmanın, kazanılacak ballı-kaymaklı avantajların yanında… Pahası pahalı olduğunda utanç duygusu tereddütsüz satışa çıkarılacak bir sermayedir burjuva siyasetçiler için.
Bir de Kılıçdaroğlu tradisisi vardı değil mi? Uzun bir konu ve hikayenin tamamının yeri burası değil. Fakat şu kadarı vurgulanmalıdır: Onun devşirilmesi, kökeni 1938’lere kadar uzanan ibretlik yanlar barındırıyor. O, Hitler’in hakkında neler düşüneceğini umursamadan, tam da devlet tezgahından geçmiş bir bürokrata yakışır şekilde muktedirin bloğuna hizmete soyundu. “Dürüstlüğün timsali” diye pazarlanıyordu. Şimdi ise “biz hiç kimseye güvenemeyiz” dersinin ana kaynaklarından biri olarak halkın hafızasına kodlanmıştır. O, burjuva politikacılarının samimiyet ve dürüstlük maskesi takarak utanmazlığını ancak bir yere kadar gizleyebileceğinin örneğidir.
Devşirilmeye direnen burjuva siyasetçilerin ise kesin olarak daha stratejik tahayyüller, uzun vadeli hesaplar dolayısıyla diz çökmeyi reddettiklerini söyleyelim. Onlar, işin sonunda kendilerine devredilecek büyük pastaya odaklanmışlar. İleride kayıplarını misliyle telafi edebileceklerini öngörmeseler hemen bugün, devşirilenlerin kuyruğunda da yerlerini alırlar. Bu nedenle onların ortaya koydukları “dik duruş” kimseyi yanıltmamalıdır. Evet, duruşları hişleştirilmemeli fakat abartılı anlamlar yükleme saflığına da düşülmemelidir.
VII – Bütün dikkatimizi egemen güçlerin kendi aralarındaki didişmelerine ve iktidar mücadelesine yoğunlaştıracağız. Fakat gözümüze sokularak yapılan tüm bu “çökme ve devşirme” operasyonlarıyla (yani sürece yayılmış hükümet darbesiyle) muktedirin amaçladığı önemli bir hedefi görmek durumundayız. Nedir hedeflenen?
Ne şekilde olursa olsun konumunu koruma mecburiyetine odaklanan muktedir, aksilik bu ya, toplumsal rızayı ihtiyaç duyduğu düzeyde üretemiyor. Bu kabiliyeti aşındı. Halkın desteği eridiği geliri, karşıya ittifakı kütlerinin öfkesini bileğen açıklar vermekten de kendini alamıyor. Vadeye kadar işler istediği gibi gidiyordu, ülkeyi yönetiyordu. Sonra bir çok şey tepetaklak gitmeye başladı, “kriz yönetimi” konseptine geçti. Şimdi ise vaziyet bunu bile aştı, “skandal yönetimi”ne göre adımlarını atıyor. Yönetimi kolay bir süreç değil onun açısından.
Peki ne yapıyor? Halkın rızasını yeniden kazanamayacağına emin olduğundan stratejisini bu gerçeğe göre belirlemiş: “Güçlenemiyorsam bile muhalefeti zayıflatırım, onları başa çıkabileceğim kıvama getiririm” diyor.
Taktikleri de belli: Havaslerle yürüttüğü uzlaşı sürecinin muhalefeti bölerek, bir parçasını paralize ederek zayıflatma hesabına denk düştüğü inkar edilemez, bu bir… İkincisi, yargı üzerinden ayar çekmek. Esridilen postalla yapılanlar şimdi hakim tokmağıyla yapılıyor; elbette postalların gölgesinde… Üçüncüsü ise halkın muhalefete yönelik güven duygusunu tahrip etmek. Belediye başkanlarını ve muhalif unsurları rüşvet, yolsuzluk gibi operasyonlara maruz bıraktığında halktan birileri illa ki “ateş olmayan yerden duman çıkmaz” diye düşünür. Böyle düşünülmesi için borazanlar korosu boş durmaz, gazete ve TV’deki mecilerinden köpürte köpürte işlerler kendiklerine servis edilenleri. Zaten halkta “hangi partiden olursa olsun, belediyelerde mutlaka rüşvet, yolsuzluk çarkı döner” kanaati çok güçlüdür. Yapılan operasyonlar bu kanaati kaşıyor fakat halk bu doğru kanaati fazlasıyla kanıksamıştır.
Asıl önemlisi devşirmelerdir. Muktedirin yaratmak istediği güvensizlik algısına en büyük hizmeti bunlar yapıyor. Böylece siyasette hiç kimseye güven olmayacağı yargısını zihinlere işliyor; “Kimse temiz değil, herkes kirli!” diyor.
Hiç değilse bu sayede kararsız kitlenin tereddütlerini pekiştiriyor. Sandıkta kimleri denklem dışı iterse o kardır yanına. Hesap bu.
VIII – İnisiyatifi öylece muhalefete bırakıp pes etmeyeceği ortadadır muktedirin. Yapabileceği şeyler seçenek olarak sınırlı olsa da her seçeneği sonuna dek zorlayacağı bellidir. 1- “Kirletici Azog” gibi dokunduğu her şeyi kendisine benzeterek kriminal hale gelmiş birlikteliğin seperini genişletecek. “Ne kadar suç ortağı, o kadar kudret” prensibiyle işleyen bir mekanizmadan bahsediyoruz. Eh, kendilerini bekleyen olası felaket ihtimalinin ciddiyeti ve utanma duygusunun yokluğunda bunu yapmalarının önünde hiçbir engel bulunmuyor; bugüne dek yaptıkları, yapacaklarının teminatıdır. 2- Klişe ifade ile söylersek “algı operasyonları” tam gaz devam edecek. Devşirebildiğini devşirerek güven duygusunu tahrip etmeyi sonuna dek zorlayacak. 3- Bunlardan hedeflediği sonucu alamadığını ön gördüğünde ise işi kesinlikle şansa bırakmayacak. “Seçimleri kullanarak millet iradesine darbe yapacaklar” yaygarasıyla sandığa çökecektir. Bunu yapmasını önleyebilecek somut bir güç veya mekanizma var mı, yok!… Dolayısıyla devrimcilerin bu yönlü en ufak bir tereddütü olmamalıdır. Karşımızda iktidarını korumaya tamamen odaklanmış ve uğurda elinden gelen her şeyi yapma kudretine, çekincesizliğine sahip bir hasım var. Devrimciler, hesaplarını ve hazırlıklarını bu gerçeğe göre düzenlemek zorundadır.
IX – ÖĞÜT
Keneler ve sivrisinekler Gevrende uçtuğunda gazete kalabalığıyla
Bozuna kafa yorma, harcama ince sözler
Karşı koyma bu küstah gürültüye ve çığırtkanlığa
Çünkü mantık da üslup da sevgili dost
Bu inatçı sürüye boyun eğdiremez
Kızmak da boş fakat kaldır elini ansızın
Ve şimşek gibi bir yenguyle onları ez
– Aleksandr Puşkin –



